Lichtlijnig

… maar het kon echt niet.

Vandaag heb ik samen met Johan een ritje gemaakt naar het noordoosten van de provincie. In de buurt van Dokkum lag het ijs op de Elfstedenroute er prachtig bij …

Maar in de zuidwesthoek lag helaas veel te weinig ijs en dat was nog veelal kwalsterijs ook. Bovendien lag nergens op de route de vereiste 15 centimeter ijs om de tocht op een verantwoorde manier uit te kunnen schrijven. Het Bestuur van de Koninklijke Vereniging De Friesche Elf Steden heeft er samen met honderden vrijwilligers, inzet van 50 man van de landmacht en vele anderen alles aan gedaan om de tocht mogelijk te maken. Fryslân heeft zich weer van zijn beste kant laten zien, maar de natuur liet het helaas afweten. …

Nu is het een kwestie van slikken, even zuchten, desnoods uithuilen en vervolgens weer doorgaan met het leven. Tot en met zaterdag kan er in Fryslân nog volop geschaatst worden. Profiteer ervan, ik zal zeker nog eens een kijkje op of bij het ijs nemen om nog wat plaatjes van deze toch mooie ijspret-periode te schieten.

Hendrika herinnerde me er gisteren op subtiele wijze aan, dat ze vol spanning wachtte op de verklaring van de zwarte gaten, die her en der verschenen op het ijs in De Deelen. Als Hendrika de reacties op Vadertje Langbeen en de zwarte gaten had gelezen, dan had ze gezien, dat de verklaring daar inmiddels al is gegeven, maar ik ben de beroerdste niet, en dus wil ik het nog wel even samenvatting en aanschouwelijk maken. Daarvoor begin ik weer met het ijselijke stilleven dat gevormd werd door het eerste zwarte gat …

Dergelijke zwarte gaten, maar dan een stuk minder mooi en subtiel, heb ik op eind januari ook aangetroffen op de dobbe in het Weinterper Skar. Daar waren de zwarte gaten te zien in de eerste sneeuw die er deze winter op 29 januari was gevallen …

Deze rare plekken ontstaan doordat uit de bodem van de dobbe en andere wateren gasbelletjes opstijgen, die de nog verse en door de sneeuw verzwakte ijslaag van onderen aantasten. Groninganus schreef daarover: “De veenbodem onder het water laat regelmatig bubbeltjes methaan los, daardoor ontstaan ronde wakken, die vanaf de zijkant langzaam dichtgroeien, maar er heel lang over doen om helemaal dicht te gaan. Dit verschijnsel doet zich ook voor op het Hoornsemeer, een vrij recent aangelegd meer ten noorden van het Paterswoldsemeer. Daar kan je dus beter niet meteen gaan schaatsen …”

In combinatie met sneeuw levert dit het gevreesde kwalsterijs op: je trapt met je schaatsen voortdurend door deze brokkelige toplaag heen. Vandaar ook dat er alles aan wordt gedaan om deze vastgevroren sneeuw in de zuidwesthoek van Fryslân met man en macht van het ijs te schrapen …

Om iets van die gasbelletjes te laten zien, heb ik een drietal foto’s opgezocht, die ik in december 2002 heb gemaakt van het ijs op de dobbe. Toen lag er een prachtige, keiharde en spiegelende ijsvloer …

Als het water maar snel genoeg bevriest, zonder dat het bevriezingsproces wordt verstoord door wind en sneeuw, dan worden deze gasbelletjes gevangen in het ijs, voordat het de oppervlakte kan bereiken …

Op plaatsen waar de rij gasbelletjes boven elkaar in het ijs zijn gevangen, kun je aan de hand van die belletjes de dikte van het ijs meteen heel aardig inschatten …

Als we nu dit ijs maar hadden gehad op de route van de Elfstedentocht, dan was ik een stuk geruster geweest over het uitschrijven van de Tocht der Tochten. Ik vrees echter, dat er zeker op het zuidwestelijk deel van de route te weinig ijs ligt en dat de kwaliteit van dat ijs te slecht is. Het harde ijs op de laatste drie foto’s verliest zijn draagkracht niet meteen bij de eerste de best dooiaanval, het ijs dat er nu ligt begint echter vrijwel meteen zacht en brokkelig te worden. Die zestiende Elfstedentocht komt er, maar nu nog even niet, vrees ik …

Met dank aan allen, maar vooral aan Aargh, Geert en Groninganus voor hun bijdragen aan Vadertje Langbeen’s zwarte gaten.

Eigenlijk had ik gehoopt vandaag wat foto’s te kunnen maken van de ijszee op het Wad, maar tot mijn grote spijt heb ik nog niets gehoord van de garagehouder, en dus restte me vandaag weinig anders dan maar wat naar de vogeltjes in de tuin te kijken …

De merel kwam langs om even wat te drinken uit ‘t wak in de vijver, dat vanmorgen voor de tweede maal dichtgevroren was …

Het roodborstje liet zich een paar maal zien bij het goed gevulde voederhuisje …

De vlaamse gaai wipte regelmatig even aan om een pinda te pikken …

Wat rest is hier en daar een lege dop …

Laat ik maar meteen met de deur in huis vallen, het wonderlijke ijselijk stilleven dat ik hier gisteren liet zien, is geen foto van het wak in onze vijver. Door dagelijks een paar maal per dag een keteltje water voorzichtig over de rand te gieten, lukt het nog steeds om het steeds kleiner wordende wak m.b.v. het luchtpompje open te houden. Maar zeg nu zelf, het mist absoluut het subtiele van dat ijselijk stilleven …

Wacht, ik zal nog eens wat nader inzoomen op dat ijselijk kunstwerk van gisteren. Ik zag het vorige week dinsdag op een sloot vlak buiten de Jan Durkspolder. Toen heb ik verzuimd om een foto te maken, waarop dit zwarte gat is ingebed in de omgeving …

Dat verzuim kon ik een dag later goedmaken, want ook op het eerste petgat in De Deelen ontdekte ik diverse vergelijkbare patronen op de prachtige ijsvloer. Kijk hier liggen er twee tegen elkaar aan …

Door uit te zoomen wordt duidelijk dat deze twee cirkels midden in het petgat op het ijs liggen …

Nadat ik enige tijd later het bruggetje over het eerste petgat was overgestoken, zag ik ook aan de noordkant van dat bruggetje weer een paar van die merkwaardige cirkels op het ijs. Eentje is uiterste rechts op de foto onder de brugleuning te zien, twee andere liggen aan de andere kant van het petgat tegen de boomwal aan op het ijs …

Kijk, Vadertje Langbeen wijst er eentje aan …

Maar dan de hamvraag: wat is het en hoe ontstaat het?

Wel, ik ben geen ijskundige, daarvoor moet je bij de ijsmeester van de Elfstedenvereniging zijn, maar ik zal toch een poging doen om tot een antwoord te komen. Daartoe zoom ik nog even wat verder in op de dat ijselijk stilleven van de tweede foto. Als je goed kijkt, dan zie je dat er in het midden een heel klein donker vlekje zit …

Daar is waarschijnlijk een tijdje nog wat water door naar boven gelekt. Van buitenaf kon het water op het ijs steeds meer opvriezen. Tijdens dat proces heeft de wind rijp van de omringende bomen geblazen. Die rijp smolt op de natte plekken rond het gaatje in het ijs. Hoe verder bij dat gaatje vandaan, hoe meer rijp er kon blijven liggen.

Wat denken jullie …, zijn die bijzondere vormen daarmee verklaard, hebben we daarmee het lek boven water? Of is er nog een andere verklaring? Ik heb nog een paar foto’s achter de hand om deze redenering verder te staven, maar ik wacht eerst jullie reacties eens even af.