Lichtlijnig

Eindelijk beleven weer eens een echte winter. Na een koude december, waarin de gemiddelde temperatuur in ons tuintje uitkwam op 1,0 ºC (normaal 3,4 ºC), volgde een nog koudere januari. Bij het KNMI in De Bilt is de gemiddelde temperatuur in januari uitgekomen op -0,5 ºC (normaal 2,2 ºC). Hier in het noorden was het nog een stuk kouder. In ons tuintje ben ik uitgekomen op -2,2 ºC tegen normaal 2,2 ºC …

In ons tuintje heb ik 29 vorstdagen kunnen noteren (minimumtemperatuur lager dan 0,0 ºC), normaal zijn dat er ca. 13. Zesmaal kon ik strenge vorst noteren, terwijl dat volgens het langjarig gemiddelde over de periode 1971-2000 normaal tweemaal het geval is. Januari telde 14 ijsdagen (dagen waarop de maximumtemperatuur niet boven het vriespunt komt), terwijl dat er normaal ongeveer 5 zijn …

De laagste temperatuur was in ons tuintje -12,2 ºC op 8 januari. Omdat de lucht boven ons land op die dag extreem koud was, kon ik ‘s ochtends rond 11 uur een korte video-opname maken van een in onze regionen zeldzaam verschijnsels: poolsneeuw.

Het gevolg van al deze kou was dat er aan het eind van de eerste week van het nieuwe jaar o.a. in de Jandurkspolder weer geschaatst kon worden. Grote toertochten konden er in Fryslân helaas nog niet worden uitgezet, omdat het behalve koud vooral ook wit was. Vooral op 2 januari en in het weekend van 9 en 10 januari viel er weer veel sneeuw. In dat laatste weekend trok er een sneeuwjacht over het noorden van het land, waardaar sneeuwduinen van een meter hoog werden gevormd en sloten en vaarten vol sneeuw waaiden …

Ondanks de grote hoeveelheden sneeuw zal januari toch als een relatief droge maand de boeken in gaan. Gemiddeld viel er over ons land ca. 41 mm tegen normaal ca. 69 mm. In ons tuintje viel ongeveer 51 mm neerslag. Omdat op 28 januari de dooi tijdelijk intrad, viel de neerslag eind januari vooral in de vorm van regen en natte sneeuw …

Na een gematigde aanloop laat februari zich inmiddels ook van zijn beste winterse kant zien. Gisteravond is er opnieuw koude lucht over ons land uitgestroomd, wat afgelopen nacht resulteerde in een minimumtemperatuur van -8,2 ºC. Op dit moment (14:00 uur) vriest het hier met -5,6 ºC nog steeds matig. Volgens de tiendaagse prognose van het KNMI lijkt het voorlopig koud te blijven, maar ook nu dreigt sneeuw in de tweede helft van de week weer roet in het eten te gooien. Voorlopig ziet het er naar uit dat we de vogels de komende tijd maar wat moeten blijven bijvoeren. En verder wachten we het maar weer af …

Toen ik gisterochtend rond koffietijd even een blik uit het raam wierp, wist ik even niet wat ik zag.
Of nee, eigenlijk wist ik meteen wel wat het was, maar ik had even geen tijd om er verder over na te denken. Er was geen tijd te verliezen. De camera moest als de wiedeweerga op het staief worden gezet, want vermoedelijk was ik getuige van een in onze contreien erg zeldzaam verschijnsel: ijsnaaldjes, ook wel poolsneeuw genoemd.Dat ik wist waar ik naar zat te kijken is te danken aan het feit, dat ik het eens voorbij heb zien komen in een documentaire over poollicht.

• Het ‘Weerkundig woordenboek’ zegt over ijsnaaldjes (poolsneeuw) dat ze optreden bij strenge kou (temperaturen beneden -10°C). Overdag zal de zon ze doen ‘zilveren’. Heel fijne ijskristallen zweven dan voorbij.

• Meteonet schrijft over ijsnaaldjes en -plaatjes: neerslag die meestal uit een wolkenloze hemel valt bij lage temperaturen en een stabiele opbouw van de troposfeer. De vallende, bijna zwevende kristallen zijn vrij klein en schitteren als ‘diamantstof’ in het zonlicht (Engels: diamond dust). De streken bij uitstek hiervoor zijn de poolgebieden. Ze ontstaan wanneer waterdamp direkt overgaat in vaste ijskristallen (sublimatie) tijdens een snel afkoelende grenslaag (onderste ca. 1km) in de atmosfeer, meestal bij temperaturen van beneden de -10 °C.

• Op de website van het KNMI staat over poolsneeuw het volgende: Bij rustig weer en zeer lage temperaturen van meer dan 8 graden onder nul kan er zelfs bij een wolkenloze of vrijwel onbewolkte hemel sneeuw vallen, poolsneeuw genaamd. De ijsnaaldjes of ijsplaatjes schitteren zilverkleurig in het zonlicht en kunnen bijzondere haloverschijnselen vertonen. Deze vorm van neerslag komt in de poolstreken veelvuldig voor, in ons land zelden en alleen bij extreme kou. Vermoedelijk ontstaat poolsneeuw als waterdamp uit hogere warme lagen door luchtstromingen dichter bij het aardoppervlak komt, waar zich een koude, winterse inversie heeft gevormd. De kristalletjes zijn naaldjes of plaatjes en nooit sterretjes, meestal slechts enkele tienden van een millimeter groot, zuiver symetrisch en sierlijk opgebouwd.

Van die kleine fonkelende ijsnaaldjes of -plaatjes heb ik zeer vermoedelijk een paar videoshots gemaakt. Een blik op de thermometer staafde dat vermoeden in ieder geval wel, want het vroor op dat moment nog bijna 11 graden. Verder was het rustig, bijna windstil weer. De zon had net de laatste nevels verdreven en zette nu de ijsnaaldjes in het licht. Ik had er nog wel veel meer opnamen van willen maken, maar de naaldjesregen stopte van het ene op het andere moment. Het was een feëriek begin van wat zou uitgroeien tot alweer een prachtige winterdag …